Spinoza, de Mokum Musical: een feestelijke ode aan de vrijheid die juist nu hard nodig voelt
Wat kost vrijheid?
Beelden: Gergely Ofner
Het is een vraag die al eeuwen oud is, maar zelden zo actueel heeft geklonken als in Spinoza – de Mokum Musical. In het Amsterdamse Bostheater brengen NITE, Club Guy & Roni, HIIIT en Het Muziek een groots opgezette openluchtmusical over Nederlands bekendste filosoof. Dat klinkt op papier misschien als een zware avond vol ingewikkelde theorieën, maar het tegenovergestelde blijkt waar. Spinoza is geen filosofieles verpakt als musical. Het is een energiek, ontroerend en verrassend toegankelijk verhaal over familie, migratie, identiteit en de prijs die je betaalt wanneer je weigert je gedachten voor jezelf te houden.
Baruch Spinoza – hier steevast Bento genoemd – wordt vaak herinnerd als de filosoof van de rede. De man die stelde dat geloof, politiek en macht kritisch bevraagd mochten worden. Maar regisseur Guy Weizman en choreograaf Roni Haver kiezen nadrukkelijk niet voor de denker op zijn sokkel. Hun Spinoza is eerst en vooral een mens. Een zoon, broer, vriend en geliefde. Iemand die probeert de wereld beter te begrijpen, maar onderweg ook de mensen kwijtraakt die hem het meest dierbaar zijn.
Die keuze blijkt de sleutel tot het succes van deze voorstelling.
De musical opent met de aankomst van de familie Spinoza in Amsterdam. Als Sefardische Joden zijn zij gevlucht voor vervolging op het Iberisch schiereiland. Amsterdam lijkt een veilige haven, een plek waar zij eindelijk zichzelf kunnen zijn. Maar al snel wordt duidelijk dat vrijheid vaak voorwaarden kent. Wie welkom is, moet zich ook aanpassen. Wie bescherming krijgt, moet zich gedragen.
Daarmee raakt de voorstelling direct aan een thema dat verrassend hedendaags voelt. Wat verwachten we eigenlijk van nieuwkomers? Hoeveel ruimte geven we mensen om anders te denken, anders te leven of kritiek te leveren op de gemeenschap waar zij deel van uitmaken?
Het zijn vragen die voortdurend onder de voorstelling liggen zonder dat ze ooit dwingend of moralistisch worden.
Olaf Ait Tami speelt Bento Spinoza met een ontwapenende combinatie van nieuwsgierigheid, koppigheid en idealisme. Zijn Bento is geen verheven genie, maar een jonge man die simpelweg weigert genoegen te nemen met antwoorden die voor hem niet logisch zijn. Ait Tami maakt van Spinoza een herkenbaar mens van vlees en bloed. Juist daardoor voelen de conflicten met zijn omgeving pijnlijk echt.
Het emotionele hart van de voorstelling ligt misschien nog wel bij zijn twee zussen. Sarah Janneh speelt Rebecca als iemand die begrijpt dat vrijheid kwetsbaar is. Zij weet wat haar gemeenschap heeft moeten opofferen om een plek in Amsterdam te krijgen en vreest dat Bento alles op het spel zet. Nimuë Walraven geeft Miriam juist een zachte kracht. Zij probeert voortdurend bruggen te bouwen tussen twee werelden die steeds verder uit elkaar groeien.
Door deze drie perspectieven ontstaat iets interessants. De voorstelling kiest namelijk geen kant.
Rebecca heeft gelijk.
Bento heeft gelijk.
En Miriam misschien nog wel het meest.
Dat maakt Spinoza uiteindelijk niet alleen een verhaal over vrijheid van denken, maar ook over de spanning tussen individuele vrijheid en collectieve verantwoordelijkheid. Een thema dat vandaag de dag minstens zo relevant is als in de zeventiende eeuw.
Muzikaal kiest de voorstelling voor een opvallende mix van stijlen. Componisten David Dramm en Pink Oculus brengen elektronica, soul, hiphop, klezmer, Midden-Oosterse invloeden en klassieke elementen samen tot een kleurrijk geheel. Soms doet de voorstelling denken aan Hamilton, soms aan Fiddler on the Roof, maar uiteindelijk ontwikkelt ze een eigen geluid.
De keuze om vrijwel alle nummers in het Engels te zingen zal niet iedereen overtuigen. Regelmatig voelt dat als een gemiste kans. Juist een voorstelling die zichzelf een Mokum Musical noemt, had wellicht nog meer kracht kunnen ontwikkelen wanneer het Nederlands een grotere rol had gespeeld in de liedteksten. Toch werkt de muziek uiteindelijk vooral vanwege de energie die ervan uitgaat. De liveband is fenomenaal en geeft de voorstelling een voortdurende drive.
Wie het Amsterdamse Bostheater kent, weet hoe bepalend de omgeving kan zijn voor een voorstelling. Bij Spinoza wordt die omgeving optimaal benut. Terwijl de avond langzaam donker wordt, veranderen de stalen constructies van decorontwerper Ascon de Nijs in een indrukwekkend speelvlak vol licht en schaduw. Vogels vliegen over het toneel. Wind beweegt door de bomen. Het bos wordt onderdeel van de voorstelling.
Juist daardoor ontstaan enkele bijna magische momenten.
Een scène rond de dood van Bento's moeder krijgt een extra laag doordat de natuur letterlijk mee lijkt te spelen. Later zorgen de beelden rond de moord op de gebroeders De Witt voor een beklemmende sfeer die akelig actueel aanvoelt. Wanneer een groteske machthebber op hoge stelten verschijnt als symbool voor autoritaire leiders, is de verwijzing naar onze eigen tijd nauwelijks nog subtiel te noemen.
Toch voelt dat nergens geforceerd.
De grootste kracht van Spinoza zit namelijk in het vertrouwen dat het publiek zelf verbanden kan leggen. De voorstelling vertelt geen geschiedenisles. Ze gebruikt het verleden als spiegel voor het heden. Dat geldt ook voor de filosofie van Spinoza zelf. Op slimme wijze weet het script complexe ideeën terug te brengen tot menselijke vragen. Wat betekent vrijheid eigenlijk? Kun je werkelijk vrij zijn als je afhankelijk bent van anderen? Hoe blijf je trouw aan jezelf zonder de mensen om je heen te verliezen?
De antwoorden worden niet gegeven.
Gelukkig maar.
Want juist daarin schuilt misschien wel de meest Spinozistische kwaliteit van deze musical: het vertrouwen dat denken iets is wat je zelf moet doen. Niet alles werkt even goed. Sommige symbolen blijven wat onduidelijk. De rol van Madame X, gespeeld door een uitstekende Malou Gorter, laveert tussen verteller, commentator en symboolfiguur zonder altijd helemaal scherp te worden. Ook kent de eerste helft enkele momenten waarop de voorstelling meer uitleg geeft dan nodig is. Maar dat zijn kleine kanttekeningen bij een productie die vooral overtuigt door haar ambitie, energie en oprechte betrokkenheid bij haar onderwerp.
Spinoza, de Mokum Musical laat zien dat grote ideeën niet saai hoeven te zijn. Dat filosofie niet alleen thuishoort in boeken of collegezalen. En dat een verhaal over een zeventiende-eeuwse denker verrassend veel kan zeggen over de wereld van vandaag.
Terwijl de avond valt boven het Amsterdamse Bos, ontstaat langzaam het gevoel dat deze voorstelling eigenlijk over veel meer gaat dan Spinoza alleen. Ze gaat over de vraag hoe we samenleven. Over het belang van twijfel. Over luisteren naar mensen met wie je het niet eens bent. En misschien wel vooral over het besef dat vrijheid nooit vanzelfsprekend is.
Dat maakt Spinoza, de Mokum Musical niet alleen een indrukwekkend theaterfeest, maar ook een van de meest relevante Nederlandse musicalproducties van dit moment.
Meer informatie over Spinoza de Musical
〰️
Meer informatie over Spinoza de Musical 〰️
