★★★★☆
Een leven vol ambitie, een vriendschap die tegen een stootje moet kunnen en liedjes die veertig jaar na dato nog altijd overeind staan. In Voor Haar – de Frans Halsema Musical schittert Soy Kroon als de rusteloze kleinkunstenaar. Een intiem en overtuigend portret, dat ook zonder nostalgische gevoelens weet te raken.
Moest ik me vooraf nog even verdiepen in Frans Halsema? Of kon ik beter zonder al te veel voorkennis naar Voor Haar – de Frans Halsema Musical gaan? Ik koos voor het laatste. Natuurlijk kende ik het titelnummer en Vluchten kan niet meer, maar veel verder reikte mijn kennis van de in 1984 overleden cabaretier niet. Bovendien leek het me interessant om te ontdekken of zo'n biografische musical ook werkt voor iemand die niet met zijn liedjes is opgegroeid. Inmiddels zijn we een paar dagen verder. De première was zondagmiddag, het is nu woensdagavond en mijn recensie heeft iets langer op zich laten wachten. Misschien omdat ik eerst nog even wilde laten bezinken met wie ik eigenlijk had kennisgemaakt.
Want kennismaken doe je zeker. En niet alleen met de gezellige, charmante Frans die Nederland kende van televisie en uit het theater.
Ogen dicht en springen
Beeld: Annemieke van der Togt
Frans Halsema is dood. Dat weet hij zelf ook. Toch staat hij op het toneel, vastbesloten om ons zijn levensverhaal te vertellen. Het liefst een beetje in zijn eigen voordeel. Gelukkig is daar Gerard Cox, zijn vriend en voormalig collega, die niet van plan is hem overal mee weg te laten komen.
Het is een slimme vertelconstructie van scriptschrijver Allard Blom en regisseur Michiel van Erp. Vanaf de eerste minuten zijn de spelregels duidelijk. We bewegen door Halsema's leven, van zijn eerste stappen in de kleinkunst tot zijn vroege dood op 44-jarige leeftijd. Onderweg komen zijn grote successen voorbij, maar ook de mensen die hij liefhad, teleurstelde of achterliet.
Een belangrijk advies dat Halsema vroeg in zijn carrière krijgt, is: 'Ogen dicht en springen.' Hij neemt het ter harte. Wanneer hij zijn vrouw ten huwelijk vraagt, een nieuwe samenwerking aangaat of een volgende stap in zijn carrière wil zetten. Maar ook wanneer hij Gerard Cox achterlaat voor een nieuwe kans, zijn vaste tekstschrijver ontslaat en besluit alles voortaan zelf te willen doen.
Halsema wil niet alleen optreden. Hij wil schrijven, spelen, produceren en het liefst allemaal tegelijk. Zijn ambitie lijkt nauwelijks grenzen te kennen. Dat maakt hem bewonderenswaardig, maar niet altijd aangenaam voor zijn omgeving. En precies daarin krijgt het verhaal zijn scherpte. De voorstelling probeert hem niet voortdurend sympathiek te maken. We zien ook zijn egoïsme, zijn onrust en zijn onvermogen om tevreden te zijn met wat hij al heeft bereikt.
Het terugkerende advies krijgt gaandeweg bovendien een tragische lading. Halsema leeft alsof hij vermoedt dat hij weinig tijd heeft. Wanneer zijn gezondheid achteruitgaat en anderen hem aansporen naar de dokter te gaan, blijft hij doorgaan. De man die overal in durfde te springen, lijkt niet te willen stilstaan bij wat zijn lichaam hem probeert te vertellen.
Soy Kroon draagt de avond
Het is nogal een opgave die Soy Kroon hier op zijn schouders krijgt. Hij staat werkelijk de hele voorstelling op het toneel. Er is geen scène waarin hij even kan verdwijnen, geen moment waarop hij zijn personage aan de kant kan leggen. En toch lijkt het hem opvallend gemakkelijk af te gaan.
Kroon heeft een natuurlijke manier van spelen. Hij maakt Halsema charmant zonder zijn minder fraaie eigenschappen weg te poetsen. Hij kan lichtvoetig zijn, maar ook veeleisend, onzeker en behoorlijk egocentrisch. En dan is er natuurlijk zijn stem. Wat kan die man heerlijk zingen.
Dat geldt overigens voor de hele cast. Muzikaal staat Voor Haar als een huis. De liedjes worden met zoveel overtuiging en beheersing gebracht dat ik nergens het gevoel kreeg naar een moeizame imitatie van vervlogen tijden te luisteren. Sterker nog: de voorstelling herinnerde me eraan hoe ongelooflijk mooi de Nederlandse taal kan zijn wanneer iemand er werkelijk iets mee weet te vertellen. Hoe rijk onze kleinkunsttraditie is, en hoe weinig je soms nodig hebt om met een lied een heel leven op te roepen.
De kleine livebezetting ondersteunt de spelers zonder nadrukkelijk de aandacht op te eisen. De muziek past bovendien op een natuurlijke manier in het verhaal. Het voelt nergens alsof er plotseling een bekend nummer moet worden afgevinkt.
Een vriend die niet zomaar vergeeft
Naast Kroon verdient vooral Teun Donders als Gerard Cox een groot compliment. Hij speelt Cox met een zekere norsheid, soms bijna bozig, maar altijd met een komisch randje. Het is een heerlijk tegenwicht voor de tomeloze ambitie van Halsema.
Cox is bovendien degene die het verhaal van zijn vriend regelmatig corrigeert. Halsema mag dan de verteller zijn, hij krijgt niet het alleenrecht op de waarheid.
Dat zijn boosheid ergens vandaan komt, wordt steeds duidelijker. Halsema heeft hem tot drie keer toe verlaten. Volgens Cox zelf dan. Voor nieuwe kansen, andere samenwerkingen en uiteindelijk zijn eigen solocarrière. Toch blijft er onder die gekrenktheid een diepe genegenheid bestaan.
Wanneer Cox aan het einde nog één keer samen met zijn vriend een nummer wil doen, verandert de toon. Donders speelt die scène met een indrukwekkende emotionele geladenheid. Zijn tekstbeleving wordt steeds kwetsbaarder, alsof hij de tranen nauwelijks kan tegenhouden. Zonder grote gebaren maakt hij voelbaar hoeveel die vriendschap voor Cox heeft betekend. Het behoort tot de mooiste momenten van de avond.
Ook Zjon Smaal, die onder anderen Wim Kan vertolkt, laat opnieuw zien wat een sterke acteur hij is. Iris Bakker en Pleuni van der Meijden krijgen de ruimte om verschillende vrouwen uit Halsema's leven gestalte te geven. Beiden doen dat met overtuiging, zowel in hun spel als vocaal. Het zijn twee namen die ik na deze voorstelling graag vaker in prominente rollen zou zien.
Een lelijk pak in een verder overtuigend geheel
Visueel kiest de voorstelling voor eenvoud. Een vaste opstelling van stoelen, een klein ensemble musici en een toneelbeeld dat gedurende de avond op verschillende manieren wordt gebruikt. Dat werkt prima. De spelers hebben genoeg aan de ruimte, de muziek en elkaar. Grote decorwisselingen zouden weinig toevoegen.
Over de kostuums ben ik minder enthousiast. Kostuumontwerper Timo Arling heeft de spelers in verschillende kleuren nette pakken gestoken. Als uitgangspunt is daar weinig mis mee, maar het lichtblauwe pak van Soy Kroon bleef me de hele avond storen.
De pasvorm oogt weinig flatterend, de knopen hebben iets van goedkoop plastic en de snit lijkt nauwelijks aansluiting te zoeken bij de periode waarin Halsema leefde. Nu hoeft een biografische musical natuurlijk geen historische verkleedpartij te zijn. Een eigentijdse interpretatie kan uitstekend werken. Maar dan moet die stilering wel overtuigen. Hier oogt het pak eerder ongelukkig dan doordacht. En dat is jammer, want Kroon kan een goed pak uitstekend dragen.
Ook de voorstelling zelf is niet bepaald hip of vernieuwend vormgegeven. Het is traditioneel muziektheater, dat vermoedelijk vooral herkenning oproept bij een ouder publiek. Maar waarom zou dat een bezwaar moeten zijn? Niet iedere musical hoeft zichzelf opnieuw uit te vinden om relevant te zijn.
Een leven dat blijft doorklinken.
Wat Voor Haar vooral goed doet, is van Halsema meer maken dan een verzameling bekende liedjes en belangrijke carrièremomenten. Zijn ambitie vormt de rode draad, zijn tekortkomingen krijgen ruimte en zijn relaties laten zien welke prijs hij soms voor zijn dromen betaalde.
Natuurlijk had de voorstelling op sommige punten nog dieper kunnen graven. Vooral de gevolgen van zijn keuzes voor de mensen om hem heen hadden meer aandacht mogen krijgen. Maar als iemand die Halsema vooraf nauwelijks kende, had ik niet het gevoel dat ik naar een oppervlakkige opsomming van zijn leven zat te kijken. Integendeel. Ik was zo geboeid dat ik bij de pauze verbaasd dacht: nu al?
Je hoeft Frans Halsema niet te kennen om door zijn verhaal geraakt te worden. Je hoeft zijn liedjes niet van vroeger te herkennen om hun schoonheid te horen. Soy Kroon en zijn medespelers laten zien dat deze muziek nog altijd iets te vertellen heeft.
Ik ging naar binnen met nauwelijks meer dan twee bekende liedjes in mijn hoofd. Ik kwam naar buiten met de behoefte om het oorspronkelijke werk van Frans Halsema op te zoeken.
Dat lijkt me voor een voorstelling over een kunstenaar die al ruim veertig jaar dood is, een bijzonder geslaagd resultaat.
